W dniu 18 marca 2011 roku Sejm ostatecznie uchwalił nowelizację prawa spadkowego, o której czyniliśmy już wzmiankę w naszym portalu. Ustawa została opublikowana w Dzienniku Ustaw nr 85 pod poz. 458 i zacznie obowiązywać w terminie 6 miesięcy od dnia jej publikacji, czyli 23 października 2011 roku.

Omawianą nowelizację prawa spadkowego niewątpliwe należy ocenić bardzo pozytywnie. Wprowadza ona rozwiązania, które ułatwią spadkodawcom takie przekazanie majątku, aby określone jego przedmioty trafiły do konkretnie wskazanej przez spadkodawcę osoby, niezależnie od dziedziczenia pozostałych przedmiotów majątku zgodnie z ogólnymi zasadami spadkobrania. Instytucja przykładowo znajdzie zastosowanie, gdy chodzi o przekazanie, na wypadek śmierci, prowadzonego przez spadkodawcę przedsiębiorstwa osobie, która w jego ocenie daje gwarancję należytego kontynuowania działalności.

Jak wyglądają dotychczasowe regulacje prawne?
Aktualnie brak jest podstaw do skutecznego decydowania przez spadkodawcę
o sposobie podziału spadku. Oznacza to, że spadkodawca nie może w sposób wiążący przesądzić, jakie przedmioty należące do spadku mają przypaść po jego śmierci poszczególnym osobom. Przykładowo spadkodawca, który chce przekazać na wypadek śmierci przedsiębiorstwo konkretnej osobie nie może tak po prostu wskazać, że przedsiębiorstwo przypada osobie X, a reszta spadku osobom Y i Z.
W prawie spadkowym istnieje bowiem dyrektywa nakazująca uznawać, że jeżeli spadkodawca w testamencie przeznaczył oznaczonej osobie przedmioty majątkowe, których wartość wyczerpuje niemal cały spadek, osobę tą uznaje się za spadkobiercę powołanego do całego spadku.

W omawianym przykładzie w celu przekazania określonego składnika majątku konkretnej osobie spadkodawca mógłby skorzystać z instytucji zapisu. Zapis polega na tym, że spadkodawca zobowiąże spadkobierców ustawowych lub testamentowych do spełnienia określonego świadczenia (np. przekazania przedsiębiorstwa) wyznaczonej osobie (zapisobiercy).

Realizacja zapisu spadkodawcy na gruncie dotychczasowych przepisów kodeksu cywilnego niejednokrotnie napotyka liczne przeszkody, które w efekcie skutkować mogą niewykonaniem woli spadkodawcy. Uczyniony w testamencie zapis powoduje, że po stronie spadkobiercy ustawowego lub testamentowego powstaje obowiązek cywilnoprawny wydania przedmiotu objętego zapisem osobie, na rzecz której został on uczyniony. Zapisobierca z chwilą ogłoszenia testamentu ma roszczenie o wydanie przedmiotu zapisu.

Realizacją zapisu jest zawarcie umowy przenoszącej własność. Wielokrotnie zdarzają się sytuacje, że spadkobiercy nie chcą wydać przedmiotu objętego zapisem, wówczas jedynym rozwiązaniem zapisobiercy jest sądowa droga realizacji przysługujących mu roszczeń, co niewątpliwe naraża zapisobiercę na koszty i nieuzasadnioną stratę czasu. Wydaje się, że wprowadzana nowelizacją instytucja zapisu windykacyjnego rozwiąże istniejące w tej kwestii problemy.

Zapis windykacyjny
Regulacja dotycząca zapisu windykacyjnego znajdujeć się w art. 9811 i następnych kodeksu cywilnego. Zgodnie z treścią przepisów spadkobierca może postanowić, że z chwilą otwarcia spadku oznaczona osoba nabędzie przedmiot zapisu na własność. Zgodnie z zasadami ogólnymi prawa spadkowego otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że właśnie z tą chwilą zapisobierca uzyska własność rzeczy lub prawa będącego przedmiotem zapisu. Zapisobierca staje się właścicielem oznaczonej rzeczy lub prawa z mocy prawa, bez konieczności zgłaszania roszczeń o przeniesienie własności przedmiotu do spadkobierców, tak jak to miało miejsce przy zapisie zwykłym.

Istotnym zastrzeżeniem jest to, że zapis windykacyjny będzie skuteczny wyłącznie wtedy, gdy został uczyniony w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Zastrzeżenie tej formy wydaje się być uzasadnione. Notariusz, jako osoba posiadająca wykształcenie prawnicze, może w ten sposób czuwać nad poprawnością sformułowania zapisu windykacyjnego, tak aby jego realizacja przebiegała bez zakłóceń.

Kodeks cywilny enumeratywnie wylicza rzeczy i prawa, które mogą być przedmiotem zapisu windykacyjnego. W katalogu tym mieszczą się:

Istotnym zastrzeżeniem jest przepis wskazujący, że nabycie własności rzeczy lub praw objętych zapisem uzależnione jest od stwierdzenia, że przedmioty te, w chwili otwarcia należą do spadku. Jeżeli w momencie śmierci spadkodawcy przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy lub spadkodawca zobowiązany był do jego zbycia, wówczas cały zapis uznaje się za bezskuteczny.

Ponadto przepisy precyzują, że zapis windykacyjny nie może być uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu. Takie zastrzeżenia ustawa nakazuje, co do zasady, traktować jako nieistniejące (niezawarte). Przykładowo oznacza to, że jeżeli w testamencie znajdzie się zapis, w którym spadkodawca przekazuje oznaczoną rzecz osobie X, pod warunkiem że osoba ta zdobędzie tytuł magistra do końca 2012 roku, wówczas określony warunek należy traktować jako niezastrzeżony.

Jednocześnie jednak przepis art. 9813 kodeksu cywilnego wskazuje, że jeżeli z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenia spadkodawca nie uczyniłby zapisu na rzecz oznaczonej osoby, wówczas ustawa nakazuje traktować cały zapis windykacyjny za nieważny. Zwrócić należy uwagę, że z powodu dość nieprecyzyjnej przesłanki „okoliczności, z których wynikać miałby brak woli uczynienia zapisu, o ile warunek nie zostanie spełniony” zastosowanie tej normy może budzić w praktyce wątpliwości interpretacyjne.

Nieważność zapisu windykacyjnego z powodu zastrzeżenia warunku lub terminu nie pozbawia jednak w całości praw zapisobiercy do przedmiotu objętego zapisem. Ustawa nakazuje w takim przypadku traktować nieważny zapis windykacyjny jako zapis zwykły. Oznacza to, że zapisobierca traci możliwość nabycia przedmiotu zapisu z mocy prawa z chwilą otwarcia spadku. Aby wyegzekwować przedmiot zapisu, będzie istniał obowiązek zawarcia umowy przenoszącej własność ze spadkobiercami. Jak już zostało wspomniane powyżej, praktyka realizacji zapisu zwykłego przez spadkobierców jest różna, często kończyć się może procesem sądowym.

Potwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego, podobnie jak nabycie spadku będzie podlegało stwierdzeniu w postępowaniu sądowym. Zaznaczyć należy, że wydane w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego orzeczenie ma wyłącznie charakter deklaratoryjny – tj. stwierdza, że od dnia otwarcia spadku przedmiot zapisu windykacyjnego stał się własnością oznaczonej osoby.

Nowe regulacje, wprowadzające instytucję zapisu windykacyjnego są niewątpliwie korzystne, głównie z uwagi na prostotę realizacji woli spadkodawcy. Dla wywołania skutków rzeczowych zapisu (tj. przeniesienia własności) wystarczy, że testator wyraźnie wskaże w testamencie, iż z chwilą jego śmierci przedmiot zapisu wchodzi do majątku zapisobiercy. Instytucja ta przyczyni się do pełniejszej realizacji zasady swobody testowania.

Podstawa prawna: Ustawa z 18 marca 2011 roku o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

Justyna Kuś-Jakubowska, prawnik, aplikant radcowski, Kancelaria Doradztwa Prawnego Honestus